Waarom leerlingen het minder druk krijgen als we meer gaan toetsen

In het voortgezet onderwijs merk ik vaak een ander soort ongemak bij leerlingen. Niet veroorzaakt door het leren zelf, maar door de druk die het naar school gaan met zich meebrengt. Of dit nu voortkomt uit de wens te willen presteren of voldoen aan de verwachtingen van de maatschappij, je ouders of jezelf of door schoolwerk, toetsen en cijfers die je wekelijks krijgt; er is sprake van druk. Het percentage leerlingen dat druk ervaart stijgt al jaren en is in 20 jaar tijd verdrievoudigd (Boer et al., 2021). We kunnen inmiddels spreken van een patroon. Leerlingen geven aan vooral druk te ervaren door schoolwerk. Met name toetsen, cijfers en huiswerk worden daarbij als belangrijkste stressoren genoemd.

Om de schooldruk te verlagen, kiezen scholen er onder meer voor om minder te toetsen. Het onderzoek van de OECD (2017) laat echter zien dat leerlingen in het algemeen evenveel toetsdruk ervaren, ongeacht de toetsfrequentie op school. Tegelijkertijd merken veel leraren dat leerlingen zich minder inspannen voor opdrachten of toetsen wanneer er geen cijfer aan verbonden is of wanneer de resultaten niet meetellen voor een rapport of overgang (Boer et al., 2021).

Hierdoor ontstaat een spanningsveld tussen het verlagen van toetsdruk en het stimuleren van motivatie en inzet bij de leerling. Het maakt duidelijk dat het verminderen van druk niet los kan worden gezien van bredere overtuigingen over motivatie en leren.

Toetsing als leerstrategie

Paradoxaal genoeg is een oplossing voor minder druk bij leerlingen juist: meer toetsen. Want wat als toetsing nu precies één van de krachtigste leerstrategieën blijkt te zijn? Meer toetsen om minder druk te creëren is geen tegenstelling, maar het toepassen van één van de meest robuuste leerprincipes die we kennen: retrieval practice.

Retrieval practice is de strategie waarbij feiten, concepten of gebeurtenissen actief uit het geheugen worden opgehaald om het leren te versterken. Het ophalen van informatie uit je geheugen versterkt de verbindingen die deze kennis vasthouden. Hierdoor wordt de kans groter dat je deze later opnieuw kunt oproepen en daarmee beter kunt onthouden. Het effect dat hiermee wordt bereikt noemen we het testeffect. In het onderwijs is het testeffect niet beperkt tot oefentoetsen of quizzen; het omvat elke oefening waarbij leerlingen proberen om eerder geleerde informatie uit hun geheugen terug te halen.

Drie vormen van retrieval practice

Retrieval practice kun je op verschillende manieren toepassen. Een veelgebruikte manier is het inzetten van low-stakes-toetsen: regelmatige toetsmomenten met lage gevolgen. Deze toetsen kunnen bestaan uit open vragen, meerkeuzevragen of een ander soort opdracht. De vragen moeten niet te moeilijk en niet te makkelijk zijn. Het doel is de leerling hard te laten nadenken, wat uiteindelijk leerwinst oplevert.

Een andere manier is de drie-dingenvraag. Hierbij vraag je leerlingen om drie dingen op te schrijven die ze herinneren van de vorige les, die van vorige week of zelfs van eerdere lessen. Je kunt jezelf beperken tot het onderwerp waarover je les gaat. Maar, het gaat pas echt schuren bij onderwerpen die al een tijdje niet meer aan de orde zijn geweest. Het is een kwestie van die ‘stoffige archiefkast’ in het geheugen opnieuw te openen.

Ook de zogenaamde braindump is een krachtige vorm van retrieval practice. Laat leerlingen in één minuut alles opschrijven wat ze weten over een bepaald onderwerp. De vraag kan heel specifiek of juist algemeen geformuleerd zijn, afhankelijk van je leerdoelen. Leerlingen kunnen vervolgens hun antwoorden vergelijken met een medeleerling en daarna uitwisselen met de rest van de klas en de docent.

Aandachtspunten bij retrieval practice

Met de volgende aandachtspunten kun je het effect van retrieval practice aanzienlijk vergroten. Een eerste belangrijk element is het geven van feedback. Door leerlingen te laten zien welke fouten ze maken, voorkom je dat onjuiste informatie wordt opgeslagen. Daarnaast ondersteunt feedback het leerproces en werkt het motiverend. Een tweede aandachtspunt is dat alle leerlingen actief deelnemen aan de retrieval-activiteit. Tot slot is het belangrijk dat leerlingen begrijpen dat retrieval practice bedoeld is om te leren en niet om hen te beoordelen. Wanneer duidelijk wordt dat het doel kennisopbouw en versterking van het geheugen is, neemt de bereidheid om deel te nemen merkbaar toe.

Een kritische blik op toetsing

Wil je de druk op school voor leerlingen nog verder verlagen, pak dan de organisatie aan: verlaag het belang van cijfers. Bijvoorbeeld door eerst te oefenen, fouten te mogen maken en dan pas een cijfer te halen. Verspreid toetsen en deadlines, voorkom piekweken, en beperk het 24/7-karakter van digitale registratiesystemen. Combineer het bovenstaande met een lespraktijk die leren helder en voorspelbaar maakt. Dat draagt bij aan minder stress en prestatiedruk bij de leerlingen, wat uiteindelijk meer ruimte geeft voor leren.

Meer toetsen is geen drukverhoger als we de functie veranderen van selecteren naar leren. Het is niet de hoeveelheid toetsen die telt, maar hun rol. In een toetscultuur die gericht is op leren stijgt de leerwinst en daalt de gevoelde toetsdruk. Daar waar toetsen worden gebruikt om te selecteren en rangschikken, blijft de druk bestaan. Kortom, het loont om niet minder, maar anders te toetsen. Marja Goedkoop stond jarenlang voor de klas als docent geschiedenis en heeft een achtergrond in onderwijskunde. Ze ondersteunt als trainer van JIJ! scholen bij het verbeteren van leren en lesgeven. Daarbij vertaalt ze theorie naar praktische oplossingen die direct werken in de klas.

Dat geeltje aan mijn monitor? Het herinnert me eraan dat leerlingen het soms onprettig vinden om geconfronteerd te worden met wat ze niét weten. Juist dat moment, de braindump, de korte quiz, de vraag ‘wat heb ik net gelezen?’, is goud waard. Het voelt lastiger, maar het resulteert in meer leren, meer grip op de situatie en minder stress. Noem het gerust de kortste weg naar minder druk: meer toetsen, maar wel anders.